Announcement

Collapse

Forum Rules (Everyone Must Read!!!)

1] What you CAN NOT post.

You agree, through your use of this service, that you will not use this forum to post any material which is:
- abusive
- vulgar
- hateful
- harassing
- personal attacks
- obscene

You also may not:
- post images that are too large (max is 500*500px)
- post any copyrighted material unless the copyright is owned by you or cited properly.
- post in UPPER CASE, which is considered yelling
- post messages which insult the Armenians, Armenian culture, traditions, etc
- post racist or other intentionally insensitive material that insults or attacks another culture (including Turks)

The Ankap thread is excluded from the strict rules because that place is more relaxed and you can vent and engage in light insults and humor. Notice it's not a blank ticket, but just a place to vent. If you go into the Ankap thread, you enter at your own risk of being clowned on.
What you PROBABLY SHOULD NOT post...
Do not post information that you will regret putting out in public. This site comes up on Google, is cached, and all of that, so be aware of that as you post. Do not ask the staff to go through and delete things that you regret making available on the web for all to see because we will not do it. Think before you post!


2] Use descriptive subject lines & research your post. This means use the SEARCH.

This reduces the chances of double-posting and it also makes it easier for people to see what they do/don't want to read. Using the search function will identify existing threads on the topic so we do not have multiple threads on the same topic.

3] Keep the focus.

Each forum has a focus on a certain topic. Questions outside the scope of a certain forum will either be moved to the appropriate forum, closed, or simply be deleted. Please post your topic in the most appropriate forum. Users that keep doing this will be warned, then banned.

4] Behave as you would in a public location.

This forum is no different than a public place. Behave yourself and act like a decent human being (i.e. be respectful). If you're unable to do so, you're not welcome here and will be made to leave.

5] Respect the authority of moderators/admins.

Public discussions of moderator/admin actions are not allowed on the forum. It is also prohibited to protest moderator actions in titles, avatars, and signatures. If you don't like something that a moderator did, PM or email the moderator and try your best to resolve the problem or difference in private.

6] Promotion of sites or products is not permitted.

Advertisements are not allowed in this venue. No blatant advertising or solicitations of or for business is prohibited.
This includes, but not limited to, personal resumes and links to products or
services with which the poster is affiliated, whether or not a fee is charged
for the product or service. Spamming, in which a user posts the same message repeatedly, is also prohibited.

7] We retain the right to remove any posts and/or Members for any reason, without prior notice.


- PLEASE READ -

Members are welcome to read posts and though we encourage your active participation in the forum, it is not required. If you do participate by posting, however, we expect that on the whole you contribute something to the forum. This means that the bulk of your posts should not be in "fun" threads (e.g. Ankap, Keep & Kill, This or That, etc.). Further, while occasionally it is appropriate to simply voice your agreement or approval, not all of your posts should be of this variety: "LOL Member213!" "I agree."
If it is evident that a member is simply posting for the sake of posting, they will be removed.


8] These Rules & Guidelines may be amended at any time. (last update September 17, 2009)

If you believe an individual is repeatedly breaking the rules, please report to admin/moderator.
See more
See less

Analysing reasons of past defeats: The fall of Kars

Collapse
X
  • Filter
  • Time
  • Show
Clear All
new posts

  • Analysing reasons of past defeats: The fall of Kars

    Կարսից միայն մի քանի վերստի վրա կանգնած էր ամբողջ մի թարմ գունդ, մատնված կատարյալ մոռացության
    • Lragir.am
    • Հասարակություն - 09 Հուլիսի 2017,


    1920 թ. հոկտեմբերի վերջին-նոյեմբերի սկզբին հայկական բանակի կազմալուծման և երկիրը թուրքերին առանց դիմադրության զիջելու պատճառները դեռևս սպասում են լուրջ հետազոտման և վերլուծության: Մենք այստեղ բերում ենք այդ դեպքերի ականատես և անմիջական մասնակից, 1919-1920 թթ. Կարսի քաղաքացիական նահանգապետ գեներալ Ստեփան Ղորղանյանի հուշերից պահպանված մի հատված (ՀԱԱ, Ֆ. 477, ց.1, գ.11, թթ. 1-8, բնագիր, ձեռագիր:)


    Հուշերի այս հատվածում նահանգապետն անդրադառնում է այն քաոսային իրավիճակին, որ տիրում էր Կարսի մարզում, իսկ ավելի կոնկրետ` մարզում տնտեսական ու ռազմական կարևոր նշանակություն ունեցող Զարուշատ գավառակի Միլիք-քյոյ գյուղի տարածքում: Որտեղ տեղակայված մարտունակ հայկական գունդը, չստանալով որևե հրահանգ զորախմբի հրամանատարությունից, չունենալով նրա հետ ոչ մի կապ և մատված լինելով հրամանատարության կողմից փաստացի մոռացության, թշնամուն դիմադրություն ցուցաբերելու փոխարեն ինքն է մատնվում խուճապի և ռազմաճակատի փոխարեն համալրում է դեպի Ալեքսանդրապոլ փախչող զանգվածի շարքերը:



    Եկեք ընթերցենք փաստաթուղթը:


    Վլադիմիր Հարությունյան, ֆիզ.-մաթ. գիտությունների դոկտոր


    ՍՏԵՓԱՆ ՂՈՐՂԱՆՅԱՆ


    Հուշեր`Մելիք-քիոյ գյուղի, Զարուշատ գավառակի և զինվորական հրամանատարության կողմից Մելիք-քիոյի հետևակ գնդերը անուշադրության մատնելու մասին (1922)


    Ճանապարհից դուրս, դեռ դալար դաշտերով սփռված էր ոչխարը, տաւարը և նորա շուրջը նոցա տէրերը՝ գիւղացիներ, քաղաքացիք և բազմաթիւ զինվորներ այս և այն զօրամասից:



    Մէլիք-քեօյ այդ տարածութեան այն մեծ հանգոյցն է, ուր խճուղին բաժանվում է երեք ճիւղի: Մէկը անցնում է դէպի Մերդենեկ, Օլթի, միուսը տանում է դէպի հռչակաւոր Ջելաուս և այնտեղից Կարսի նահանգի ալպիկ երկինքը՝ Սախկալ-Թութանի վերայով Արդահան: Բայց խճուղու այս ճիւղը ևս ունի իր շերտաւորումը: Ջելաուզից այդ սքանչելի ճանապարհի մի ճյուղը անցնում է դէպի Սախկալ-Թութանի անվանի ջրվէժը, իսկ միուսը գլորվում, գնում է դէպի Զարուշատ և այնտեղից, Ճըլդեր լճի ֆանտաստիկ եզերքով և վերջապէս անտառապատ անցքով անցնում է Արդահան, Ախալցխայ և Ախալքալաք:



    Այդչափ հարուստ և բազմատեսակ են Կարսի նահանգի խճուղիները: Մէլիք-քեօյ անվանի է իր անցեալում:



    Այդ գիւղը Զարուշատ գաւառակի դարբասն է: Կարսի նահանգում հազիւ կարելի է գտնել մի այլ վայր, որ աւելի բերրի լիներ, առատ և աւելի քաղցրալից ջրերով համեմված:



    Բազմաթիւ չայեր ու ջրեր, սրընթաց և զանxգահար փախչում են այդ ձորով դէպի արևելք և այս և այդ բոլոր դրական և գեղարուեստական տվեալները ստեղծել են Մէլիք-քեօյի հռչակը Կարxսի նահանգում: Եւ երկրի նախկին տէրերը, մէլիքները, այստեղ ապրելով, այստեղից էին իշխում դէպի Զարուշատ:



    77 թվին, գրաւելով Կարսի նահանգը, ռուս իշխանութիւնը ուզեց ամենից առաջ ապահովել իր թիկունքը, ռուս գաղութներ հաստատելով հարxկաւոր տեղերում: Եւ հռչակաւոր Մէլիք-քեօյ, երկրի այդ արտօնված վայրը, Վանանդի աչքը, բնակեցվում է ռուս աղանդաւորներով:



    Թէև մենք շատ հեռացանք մեր ասելիքների իմաստից, բայց ես այնուամենայնիւ հարկաւոր եմ համարում պատկերի ամբողջութիւնը սպառելու համար, մի երկու խօսք էլ ասել Զարուշատ գաւառակի մասին:



    Այդ գաւառակում բնակվում էին բացառապէս քրդերը և հայերը: Արևը կարծես չի հեռանում այդ չքնաղ լեռնաշխարհից և ջերմալից շոյելով նորա սարալանջերը, նա ստեղծում է այստեղ չքնաղ բուսականութիւն և առատ անձրևում կեանքի վաxյելքxները: Դեռ հեռաւոր անցեալում այդ գաւառակը մեծահարուստ երկրի հռչակ ուներ և նորա տերը, այդ վայրի անվանի Մէլիքը, նշանելով իր աղջկանը, այդ գաւառակը օժիտ է տալիս նորան, անվանելով այդ ընծան Զար-նշան, գոհար, ոսկու նշան... Յետագայիւմ դարերի առանցքում, Զար-նշանը աղաւաղվում է ժողովրդի բերանում, չէ՞ որ էլ աղզը-ջվալ՝ աղզը-ասում են մեզանում և մեր օրերում այդ գաւառակը անվանվում է արդէն Զարուշատ: Այդչափ մեծ և այդչափ թանկարժեք էր այդ գոxհարը, որ երկրի իշխանը օժիտ է տալիս իր աղջxկանը: Այդպէս է այն հարուստ և գեղածիծաղ վայրը, որով այսօր անցնում գնում էր հայ գաղթականութիւնը և հայկական թշվառ բանակը, անփառունակ և բարոյեապէս իսպառ ջարդված...



    Բայց շարունակենք մեր պատմութիւնը: Մէլիք-քեօյիւմ, հայկական զօրաբանակի դեսլօկացեայով, կանգնած էր այդ օրը հայկական հետևակ գնդերից մէկը: Գնդի հրամանատարին ես հանդիպեցի գիւղի կենտրօնում: Նա շփոթված և այլայլված մարդու տպաւորութիւն էր թողնում: Գնդապետն էլ հեռաxխօսային կապ չունէր Կարսի հետ, նա չը գիտէր, թէ ի՞նչ էր կատարվում Կարսում, ի՞նչ պէտք է լինէին իր անելիքները...



    Նա տեսնում էր իր առաջ ժողովրդի սարxսափահար լափինը, որ անվերջ ծփում անցնում էր, նա տեսնում էր զինվորների և սպաների բազմաթիւ խմբեր, զենքի բոլոր տեսակի ներկայեացուցիչներ, որոնք անկարգ և հեղեղալից, նոյնպէս անցնում, գնում էին: Նա տեսնում էր, թէ ինչպէս իր գունդն էլ, այդ հազարանոց մեծ զօրամասը, վարակվելով երերուն և խուճապ մթնոլորտում, տատանվում և պարտվում է իր նախնական տրամադրուxթիւնxներում:



    Եւ երբէմն հրամանալից այդ գնդապետը, հսկայ, պարթև և կրակոտ, մի ակնթարթում մարում և ընկճվում է...



    Ո՞ւր է ծփում ժողովրդի այդ անվերջ և անծայր լափինը, ուր է փախչում այդ բազմաթիւ զինվորութիւնը, գոռում էր ինքը իրան հարցնելով, կանգնած մեծ ճանապարհի վերայ, քաջարի գնդապետ Իշխանեան...



    Բայց մարդկային հեղեղը անցնում գնում էր և գնդապետ Իշխանեան զգում էր, որ նորա թիxկունքում չը կայ այլևս պետական և անվճռաբեկ հեղինակութիւնը...



    Եւ դուք տեսնում եք, որ մինչ Կարսում Կաղզմանի գաւառապետ Ժամհարեան ստիպված էր իր վերայ վերցնելու վագզալի շրջանում հրամանատարելու պարտաւորութիւնները և զոհ գնալու այդ առանցքում, Կարսից միայն մի քանի վերստի վերայ կանգնած էր ամբողջ մի թարմ գունդ, մատնված կատարեալ մոռացութեան: Շտաբը կորցրել էր թելը և մոռացել, երևի, իր ձեռքի տակ եղած ոյժերի մասին: Եւ այդ թարմ գունդը, պատրաստ գրոհի, ոչ կապ ուներ կենտրօնի հետ և ոչ հրամաններ իր անելիքների մասին: Եւ հրամանատար այդ ոճրալից վերաբերմունքի մթնոլորտում բնականաբար պետք է սօդօմ ստեղծվեր:



    Այդ միջոցում, հայ թշվառ գաղթականներից մէկը, տեսնելով ինձ, աղաղակով նետվեց առաջ և գանգատվեց, որ մի քանի րոպէ առաջ զինվորներից մէկը խլեց իր ձին, նստեց ու փախաւ: Իմ պաշտօxնեաներից մէկին ես յանձնարարեցի պարզել աւազակ զինվորի ով լինելը և յայտնել գիւղի կօմենդանտին: Եւ դառնութեամբ պէտք է աւեxլացնեմ, որ մինչև Աղէքսանդրապօլ հասնելս ինձ վիճակված էր մի քանի այդօրինակ գանգատներ ընդունել: Այդպէս էր մթնոլորտը այդ խուճապ և շփոթ օրերում: Մի 2 ժամից յետոյ մենք հասանք (առկա է տեքստի խզում)



    ... հրամանատարութեան ամօթը և ուղղում է ատրճանակը դէպի իր ճակատը...



    Անմիտ ու աննպատակ գնդակ, իհարկէ, բայց նա պարզում է անկեղծ հոգեբանական վերապրումxների մի աշխարհ և դարձեալ մի ապացոյց է բերում մեզ ասելու, թէ որչա՞փ ոճրագործ էր մեր բարձր հրամանատարութիւնը: Այդչափ մեծ զօրաբանաxկով և Կարսի ահռելի ամրութիւններով հանդերձ նա ստեղծեց եզակի սօդօմ: Եւ պատմութեանը մնում է ցաւել միայն, որ մեզ չը վիճակվեց գէթ Սեդան ունեxնալ: Մեզ խորթ և ապիկար հրամանատարութիւնը առաջ բերեց ամօթալից մի սօդօմ միայն, զրկելով հայկական քաջութիւնը կռվելու և պատերազմի դաշտում ընկնելու մեծ պատվից:



    Սեպուհ, կարօտ կրակի և արեան, մինչև ի վերջը պահվեց թիկունք


    ԱրխիվայինձեռագիրըմուտքագրելէԱնուշՀամբարձումյանը
Working...
X